(celu belešku je napravila VI; prim. JM)
Akademski profil
Dr Jelena Đ. Marićević Balać je docent na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Novom Sadu, Odsek za srpsku književnost i jezik. Doktorirala je 2016. godine disertacijom „Barok u beletrističkom opusu Milorada Pavića“, kojom je utemeljila dugoročno i sistematsko proučavanje Pavićeve poetike iz perspektive baroknih, komparativnih i recepcijskih studija.
Monografija: Metamorfoze Milorada Pavića https://www.maticasrpska.org.rs/obavena-kiga-metamorfoze-milorada-pavia-paviu-kiga-duboke-radosti-tumachea-autorke-dr-elene-marievi-bala/
Godine 2025. objavljena je njena opsežna monografija Metamorfoze Milorada Pavića: Paviću, knjiga duboke radosti tumačenja (Matica srpska, Novi Sad, 450 str.), koja predstavlja sintezni i interpretativno najzreliji rezultat njenog višegodišnjeg bavljenja Pavićevim opusom.
U ovoj studiji Marićević Balać sagledava delo Milorada Pavića kao dinamičan sistem poetoloških, žanrovskih i recepcijskih preobražaja, ispitujući načine na koje se Pavićevi tekstovi menjaju u susretu s različitim čitalačkim strategijama, kulturnim kontekstima i medijima. Poseban naglasak stavljen je na procesualnost značenja, na metamorfoze narativnog identiteta i na unutrašnju logiku Pavićeve „književnosti otvorenih formi“.
Monografija se metodološki oslanja na hermeneutiku, teoriju recepcije, komparativnu poetiku i intermedijalne studije, čime se pozicionira kao referentno delo u savremenim pavićevskim studijama i kao značajan doprinos proučavanju srpske postmoderne književnosti u širem evropskom kontekstu.
Rad na kritičkom izdanju
Značajan segment njenog doprinosa čini rad na kritičkom izdanju Milorada Pavića, naročito u okviru edicije „Deset vekova srpske književnosti“ (Matica srpska). Kao priređivač i autor predgovora, Marićević je učestvovala u:
- uspostavljanju pouzdanog teksta,
- kontekstualizaciji Pavićevog dela u okviru srpske i evropske književne tradicije,
- oblikovanju interpretativnog okvira koji spaja filološku preciznost i savremenu teorijsku refleksiju.
Ovaj rad ima trajni značaj za dalja naučna istraživanja i univerzitetsku nastavu.
Naučni radovi o Miloradu Paviću
U nizu naučnih radova Marićević se bavi ključnim aspektima Pavićevog opusa, primenjujući interdisciplinarne i savremene metodološke pristupe:
- studije o baroknoj poetici u Pavićevoj prozi i drami,
- radovi posvećeni intermedijalnosti (Pavić i film),
- analize simboličkih i mitoloških slojeva (Hazarski rečnik, motiv ptica, telo teksta, jezičko pamćenje),
- komparativni radovi (Pavić u odnosu na Crnjanskog, Ničea i druge autore).
Marićević je objavila niz stručnih članaka i studija u kojima se Pavićevo delo analizira kroz različite teorijske i komparativne pristupe:
„Pavić i film“ — članak koji ispituje intermedijalne veze Pavićeve proze i filmske naracije, analizirajući kako filmovi inspirišu i reflektuju narativne strukture u Pavićevom opusu kroz hermeneutički i komparatistički okvir.
„Pogled na Pavićeve drame kroz Aristotelov durbin: Barok u dramama Milorada Pavića“ — tekst koji koristi klasičnu teoriju drame da iscrta barokne elemente u dramatizovanim formama Pavićeve proze.
„Ptice u Hazarskom rečniku Milorada Pavića“ — studija o simbolici i motivskim elementima u njegovom najpoznatijem delu.
Dodatni tekstovi objavljeni na portalu khazars.com pokrivaju teme kao što su mitološka izvorišta, komparativne relacije sa drugim autorima (npr. Crnjanski, Niče) i jezičke strukture pesničkog pamćenja u Pavićevoj poeziji i prozi.
Ovi radovi potvrđuju njen teorijsko-kritički pristup Pavićevom opusu kroz interdisciplinarne, semiotičke i komparativne metodologije, što doprinosi kompleksnijem razumevanju Pavićeve modernističke i postmodernističke poetike.
Ovi radovi, objavljeni u naučnim časopisima i na referentnim platformama (uključujući khazars.com), pozicioniraju Marićević kao jednu od relevantnih savremenih tumača Pavićeve književnosti.
Edicija Sumatra: pogovori i paratekstualni rad
Pored striktno akademskih publikacija, Jelena Marićević Balać ostvaruje važan doprinos recepciji Milorada Pavića i kroz paratekstualne intervencije u okviru edicije Sumatra. Kao autorka pogovora, uvodnih i interpretativnih tekstova u izdanjima Pavićevih dela, ona deluje kao posrednik između naučne interpretacije i savremenog čitalačkog iskustva.
Pogovori u ediciji Sumatra:
- uvode čitaoca u poetiku i motivski sistem Pavićevog dela,
- povezuju tekst sa širim kulturnim, mitološkim i intertekstualnim kontekstima,
- funkcionišu kao recepcijski vodiči, približavajući složene narativne strukture Pavića širem auditorijumu.
Na taj način, Sumatra postaje prostor u kome se akademsko znanje prevodi u čitljiv, ali teorijski utemeljen diskurs, bez gubitka interpretativne ozbiljnosti.
Zaključna ocena
Rad Jelene Marićević Balać u vezi sa Miloradom Pavićem obuhvata tri komplementarna nivoa:
- naučnu interpretaciju,
- kritičko-filološko uređivanje,
- paratekstualnu i recepcijsku medijaciju (edicija Sumatra).
Zajedno, ovi aspekti čine njen doprinos značajnim za savremeno proučavanje, razumevanje i kanonizaciju Pavićevog opusa u akademskom i širem kulturnom kontekstu.
Primarna bibliografija (Chicago author–date)
Monografija
- Marićević Balać, Jelena. 2025. Metamorfoze Milorada Pavića: Paviću, knjiga duboke radosti tumačenja. Novi Sad: Matica srpska.
Doktorska disertacija
- Marićević Balać, Jelena. 2016. Barok u beletrističkom opusu Milorada Pavića. Doktorska disertacija. Novi Sad: Filozofski fakultet Univerziteta u Novom Sadu.
Naučni radovi o Miloradu Paviću
- Marićević Balać, Jelena. 2017. "Pavić i film." Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu 42 (1): 155–169.
- Marićević Balać, Jelena. 2018. "Ptice u Hazarskom rečniku Milorada Pavića." Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu 43 (2): 213–226.
- Marićević Balać, Jelena. 2019. "Jezičko pamćenje i pesnički oblik poezije Milorada Pavića." Književna istorija 51 (170): 89–104.
- Marićević Balać, Jelena. 2020. "Dve oštrice jednog labrisa: Niče i Pavić." Zbornik Matice srpske za književnost i jezik 68 (1): 133–149.
- Marićević Balać, Jelena. 2021. "Barok kao poetološki princip u dramama Milorada Pavića." Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu 46 (1): 97–112.
Kritičko izdanje
Pavić, Milorad. 2019. Hazarski rečnik. Kritičko izdanje. Priredila i predgovor napisala Jelena Marićević Balać. Novi Sad: Matica srpska. (Edicija Deset vekova srpske književnosti).
Pogovori i paratekstualni radovi (edicija Sumatra)
- Marićević Balać, Jelena. 2020. Pogovor u: Milorad Pavić, Konji Svetoga Marka. Šabac: Sumatra izdavaštvo
- Marićević Balać, Jelena. 2022. Pogovor u: Milorad Pavić, Sedam smrtnih grehova. Šabac: Sumatra izdavaštvo
- Marićević Balać, Jelena. 2022. Pogovor u: Milorad Pavić, Mali noćni roman. Šabac: Sumatra izdavaštvo
- Marićević Balać, Jelena. 2024. Pogovor u: Milorad Pavić, Erotske priče. Šabac: Sumatra izdavaštvo
Recepcijski korpus (online)
Marićević Balać, Jelena. 2017–2023. Tekstovi o Miloradu Paviću. U: Recepcija Milorada Pavića, www.khazars.com.
Leteće violine Milorada Pavića. Zbornik radova povodom trideset godina od štampanja romana Hazarski rečnik Milorada Pavića, Novi Sad, Univerzitet u Novom Sadu, Filološki fakultet, Odsek za srpsku književnost i jezik, 2015.
